Praktyczne strategie budowania elastyczności psychicznej w codziennej pracy z młodzieżą
Dla kogo: Nauczyciele, pedagodzy szkolni, wychowawcy klas, psycholodzy edukacyjni
Data wydania: 29.04.2026
Data aktualizacji: 18.01.2026
Autorka: Sabrina Kowalczyk
Szacowany czas czytania: 12 min.
Zofia i pytanie, które zadają sobie tysiące nauczycieli
Przedstawiam Ci Zofię – nauczycielkę języka polskiego w szkole podstawowej. Każdego dnia obserwuje swoich uczniów, którzy zmagają się z różnymi wyzwaniami: presja ze strony rówieśników, trudne relacje rodzinne czy lęk przed oceną. Zofia widzi w tych młodych ludziach potencjał, ale także niepokój, który czasem odbiera im wiarę w siebie i blokuje motywację do nauki.
Pytanie, jakie zadaje sobie coraz częściej, brzmi: w jaki sposób można wspierać elastyczność psychiczną uczniów w codziennej praktyce szkolnej?
W tym artykule przyjrzymy się, jak nauczyciel może kształtować odporność psychiczną swoich podopiecznych, wykorzystując najnowszą wiedzę z neuronauki, psychologii pozytywnej i sprawdzonych praktyk pedagogicznych.
Czym jest elastyczność psychiczna?
Elastyczność psychiczną (resilience) definiuje się jako zdolność adaptacji do trudnych sytuacji i powracania do równowagi po kryzysach [1]. W polskiej literaturze akademickiej posługujemy się pojęciem sprężystość psychiczna lub elastyczność psychiczna – terminem precyzyjnym, oznaczającym proces elastycznej adaptacji wobec stresorów [2].
Angela Duckworth nazwała istotny element tego zjawiska „grit” – wytrwałością i pasją w dążeniu do celu, nawet w obliczu przeciwności [3]. W kontekście uczniów chodzi o umiejętność radzenia sobie z wyzwaniami, takimi jak niepowodzenia w nauce, konflikty z rówieśnikami czy stres związany z egzaminami.
Neuronauka a sprężystość psychiczna
Badania nad mózgiem wskazują, że neuroplastyczność – zdolność mózgu do tworzenia nowych połączeń w odpowiedzi na doświadczenia – jest kluczowa w rozwoju odporności [4]. Szczególnie intensywny proces neuroplastyczności w wieku szkolnym zachodzi w korze przedczołowej, odpowiedzialnej za funkcje wykonawcze i regulację emocji [5].
Regularne ćwiczenie umiejętności społeczno-emocjonalnych, takich jak samoregulacja czy empatia, dosłownie „przebudowuje” mózg w kierunku większej wytrzymałości na stres. Wsparcie nauczyciela działa tu jako swoiste „zewnętrzne rusztowanie” dla rozwijającego się systemu nerwowego ucznia [6].
Rola nauczyciela w budowaniu sprężystości psychicznej
Bezpieczne środowisko i zaufanie
Uczeń, który czuje się w klasie akceptowany i szanowany, łatwiej podejmuje nowe wyzwania. Tworzenie przyjaznej atmosfery polega na otwartej komunikacji i unikaniu surowych kar [7]. Gdy nauczyciel okazuje empatię i zainteresowanie indywidualnymi trudnościami ucznia, wzmacnia jego wiarę w to, że w razie niepowodzenia zawsze jest miejsce na wsparcie i pomoc, a nie ocenę czy wyśmianie.
Polska psychologia społeczna podkreśla, że autorytet nauczyciela buduje się na połączeniu sprawstwa i wspólnotowości (życzliwości) – uczeń musi widzieć w nauczycielu zarówno kompetentnego przewodnika, jak i osobę autentycznie zainteresowaną jego dobrostanem [8].
Pozytywny dialog i feedback
Pozytywny feedback – nie tylko w formie pochwały, lecz także ukierunkowanych wskazówek, jak się rozwijać – wspiera poczucie własnej skuteczności [9]. Zamiast mówić: „Jesteś świetny, dostałeś piątkę”, warto podkreślić konkretne elementy, które doprowadziły do sukcesu: „Dobrze, że przyłożyłeś się do ćwiczeń i poprawiłeś budowę akapitów w wypracowaniu. To dzięki Twojej wytrwałości.”
Taka informacja zwrotna koncentrująca się na procesie wzmacnia przekonanie o wpływie na efekty, a nie tylko wiarę w wrodzone zdolności [10].
Nastawienie na rozwój (growth mindset)
W duchu koncepcji Carol Dweck, nauczyciel może promować wśród uczniów przekonanie, że talent to nie wszystko, a błędy są naturalną częścią procesu uczenia się [11]. Gdy nauczyciel reaguje na porażkę słowami: „To wskazówka, co możemy poprawić”, zamiast „Zawiodłeś”, pomaga uczniom dostrzec szansę w trudnych sytuacjach, a nie powód do wycofania się.
Danuta Sterna, polska autorka fundamentalnych prac o ocenianiu kształtującym, dowodzi, że systematyczne stosowanie konstruktywnej informacji zwrotnej buduje u uczniów przekonanie o możliwości rozwoju i kontroli nad własnymi postępami [12].
Interdyscyplinarne strategie wspierające sprężystość
Edukacja społeczno-emocjonalna (SEL)
Programy SEL (Social and Emotional Learning) zyskują na popularności na całym świecie, ponieważ pokazują, jak ważne jest nauczenie dzieci umiejętności rozpoznawania i regulowania emocji, empatii, współpracy oraz rozwiązywania konfliktów [13]. W praktyce może to wyglądać tak: krótkie ćwiczenia oddechowe przed lekcją, aby uczniowie mogli się uspokoić i skoncentrować; minilekcje o emocjach, w których uczniowie uczą się nazywać i wyrażać swoje stany; ćwiczenia w parach, gdzie jeden uczeń opowiada o swoim wyzwaniu, drugi słucha bez oceniania i stara się zrozumieć uczucia kolegi.
Gry i symulacje rozwijające kompetencje społeczne
Nauka przez zabawę i symulację zachęca do przećwiczenia radzenia sobie w trudnych sytuacjach w bezpiecznych warunkach. Może to być ćwiczenie krótkiego role-play, gdzie uczniowie rozwiązują konflikt między postaciami w fikcyjnej historii – uczą się wówczas, jak reagować na problemy w sposób konstruktywny.
System wsparcia rówieśniczego
Wsparcie społeczne jest jednym z najsilniejszych czynników chroniących przed skutkami stresu [14]. Nauczyciel może organizować projekty, w których uczniowie pracują w małych grupach, uczą się wzajemnego słuchania i wspierania się. Warto również promować w klasie zasady życzliwości i tolerancji, np. przez akcje typu „Tydzień Dobrych Uczynków” czy tworzenie wspólnej tablicy, na której uczniowie wypisują pozytywne słowa wobec innych.
Praktyki i narzędzia w codziennej pracy nauczyciela
Dziennik wdzięczności i sukcesów
Zachęcaj uczniów, aby raz w tygodniu notowali, za co są wdzięczni i co im się ostatnio udało. Psychologia pozytywna pokazuje, że systematyczne praktykowanie wdzięczności i skupianie się na osiągnięciach wzmacnia pozytywną postawę i pomaga zauważyć własne postępy – nawet jeśli są niewielkie [15].
Modelowanie zachowań
Dzieci uczą się przede wszystkim przez obserwację. Kiedy nauczyciel otwarcie mówi o własnych trudnościach, ale też o tym, jak sobie z nimi radzi, daje uczniom cenną lekcję. Przykładowo, może powiedzieć: „Czułam się zestresowana przed dzisiejszą radą pedagogiczną, więc zrobiłam sobie krótką przerwę na oddech i powtórzyłam w głowie, co chcę powiedzieć. Pomogło mi to znaleźć spokój.”
Elastyczne podejście do oceny
Zamiast skupiać się tylko na finalnej noty, warto uwzględniać wkład pracy, zaangażowanie i postępy. Można wprowadzić elementy oceny kształtującej, w której uczeń otrzymuje informację zwrotną o tym, co robi dobrze i co konkretnie może poprawić [16]. Takie podejście redukuje lęk przed oceną, a zwiększa motywację do ciągłego rozwoju.
Współpraca z rodzicami i specjalistami
Tworzenie sieci wsparcia
Nauczyciel nie jest w stanie samodzielnie rozwiązać wszystkich problemów ucznia. Dlatego ważna jest współpraca z rodzicami, pedagogiem szkolnym czy psychologiem, którzy mogą zapewnić dodatkowe formy pomocy. Regularne konsultacje i wspólne poszukiwanie rozwiązań sprawiają, że uczeń czuje, iż za jego plecami stoi zespół dorosłych chcących jego dobra.
Dbanie o spójny przekaz
Jeśli rodzice, nauczyciele i specjaliści przekazują inne wartości, uczeń może być zdezorientowany i nie wiedzieć, jakie postawy przyjąć. Ważne jest ustalenie wspólnej linii działania – np. wspieranie nastawienia na rozwój (growth mindset), zachęcanie do podejmowania wyzwań, stosowanie podobnego języka wzmacniającego.
Uwzględnienie różnic temperamentalnych
Fundamentalne znaczenie ma tu dorobek prof. Jana Strelaua, który pokazał, że uczniowie różnią się wrodzoną reaktywnością układu nerwowego [17]. Dziecko o wysokiej reaktywności szybciej ulega przeciążeniu bodźcami i potrzebuje innych form wsparcia niż uczeń o niskiej reaktywności. Zrozumienie tych biologicznych różnic pozwala nauczycielowi na dopasowanie strategii pracy – nie wszyscy reagują tak samo na presję czasu czy głośne otoczenie.
Dlaczego to wszystko ma znaczenie?
Uczeń, który rozwija w sobie sprężystość psychiczną, jest lepiej przygotowany nie tylko do egzaminów i sprawdzianów, ale także do życiowych wyzwań – np. radzenia sobie z lękiem przed wyśmianiem, problemami w relacjach czy w przyszłej pracy zawodowej. W szerszej perspektywie mówimy tu o kształtowaniu dojrzałych, pewnych siebie dorosłych, którzy potrafią podejmować konstruktywne działania w obliczu trudności.
Badania pokazują, że wysoki poziom sprężystości koreluje z lepszymi wynikami w nauce, mniejszą absencją szkolną, a w dorosłości – z większą satysfakcją z pracy i życia rodzinnego [18].
Działania nauczyciela w tym zakresie stają się więc inwestycją w przyszłość – zarówno pojedynczego ucznia, jak i całej społeczności szkolnej.
Zadaniem nauczyciela jest nie tylko przekazać wiedzę, ale też wspierać wszechstronny rozwój uczniów, w tym ich sprężystość psychiczną. Bezpieczna atmosfera w klasie, konstruktywny feedback oraz promowanie nastawienia na rozwój to fundamenty, które dają uczniom poczucie sprawczości i wiary w to, że nawet w obliczu trudności mogą się uczyć i rozwijać. Programy SEL, praktyki uważności czy wspólne omawianie emocji oraz trudnych sytuacji stanowią praktyczne narzędzia wspierania elastyczności psychicznej. Współpraca z rodzicami i specjalistami – nic nie zastąpi spójnego przekazu, w którym wszyscy dorośli zaangażowani w wychowanie dziecka stawiają na podobne wartości i rozwiązania. Uwzględnienie różnic temperamentalnych pozwala na dopasowanie wsparcia do biologii ucznia.
Zofia z naszej historii zaobserwowała w pewnym momencie, że po wprowadzeniu w klasie prostych ćwiczeń uważności, krótkich sesji wdzięczności i rozmów o emocjach, jej uczniowie stali się bardziej otwarci na informację zwrotną, popełniali mniej błędów z powodu stresu i częściej podejmowali wyzwania. To pokazuje, że budowanie sprężystości psychicznej w praktyce szkolnej naprawdę działa – i może przynieść realne korzyści młodym ludziom na lata.
Chwila na refleksję
W jaki sposób Twoja obecna praktyka pedagogiczna wspiera (lub nie wspiera) sprężystość psychiczną uczniów? Które z opisanych strategii możesz wprowadzić już jutro w swojej klasie? Co dzieje się z Twoimi uczniami w momentach porażki – czy widzą w tym szansę na rozwój, czy powód do wycofania się? Jak modelujesz własne radzenie sobie ze stresem wobec swoich uczniów? W jaki sposób współpracujesz z rodzicami i specjalistami, by stworzyć spójną sieć wsparcia dla dziecka?
Bibliografia
Heszen, I. (2013). Psychologia stresu. Korzystne i niekorzystne skutki stresu życiowego. Wydawnictwo Naukowe PWN.
Przetacznik-Gierowska, M., & Tyszkowa, M. (2000). Psychologia rozwoju człowieka. Wydawnictwo Naukowe PWN.
Sęk, H. (red.). (2001). Psychologia zdrowia. Wydawnictwo Naukowe PWN.
Sterna, D. (2014). Ocenianie kształtujące w praktyce. Centrum Edukacji Obywatelskiej.
Strelau, J. (2002). Psychologia różnic indywidualnych. Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Wojciszke, B. (2011). Psychologia społeczna. Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Davidson, R. J., & McEwen, B. S. (2012). Social influences on neuroplasticity: Stress and interventions to promote well-being. Nature Neuroscience, 15(5), 689–695. https://doi.org/10.1038/nn.3093
Duckworth, A. L. (2016). Grit: The Power of Passion and Perseverance. Scribner.
Dweck, C. S. (2013). Nowa psychologia sukcesu. Wydawnictwo Muza. (Oryg. Mindset: The New Psychology of Success, 2006).
Kahneman, D. (2012). Pułapki myślenia. O myśleniu szybkim i wolnym. Media Rodzina. (Oryg. Thinking, Fast and Slow, 2011).
Siegel, D. J., & Bryson, T. P. (2013). Zintegrowany mózg – zintegrowane dziecko. Wydawnictwo Rebis. (Oryg. The Whole-Brain Child, 2012).
Taylor, R. D., Oberle, E., Durlak, J. A., & Weissberg, R. P. (2017). Promoting positive youth development through school-based social and emotional learning interventions: A meta-analysis of follow-up effects. Child Development, 88(4), 1156–1171. https://doi.org/10.1111/cdev.12864
Zelazo, P. D., & Lyons, K. E. (2012). The potential benefits of mindfulness training in early childhood: A developmental social cognitive neuroscience perspective. Child Development Perspectives, 6(2), 154–160. https://doi.org/10.1111/j.1750-8606.2012.00241.x
Nota informacyjna i etyczna
Materiały zawarte w niniejszym artykule mają charakter wyłącznie edukacyjny i informacyjny. Przedstawione treści, opisy mechanizmów, przykłady oraz proponowane kierunki refleksji nie stanowią porady medycznej, psychologicznej, psychoterapeutycznej ani prawnej i nie mogą zastąpić indywidualnej diagnozy, terapii ani konsultacji ze specjalistą.
Jeżeli doświadczasz trudności natury emocjonalnej, relacyjnej, zdrowotnej lub znajdujesz się w sytuacji kryzysowej, warto skorzystać z pomocy wykwalifikowanego specjalisty – psychologa, psychoterapeuty, lekarza, prawnika lub organizacji oferującej profesjonalne wsparcie. W sytuacjach zagrożenia bezpieczeństwa lub dobrostanu niezbędne jest podjęcie bezpośrednich działań pomocowych.
Celem artykułu jest wspieranie świadomości, porządkowanie pojęć, nazywanie doświadczeń oraz wskazywanie możliwych kierunków dalszych działań.
Ochrona danych i poufność: Wszystkie przykłady, studia przypadków i sytuacje opisane w artykule zostały zmienione, zagregowane lub są fikcyjnymi konstrukcjami edukacyjnymi. Wszelkie podobieństwa do konkretnych osób, sytuacji lub zdarzeń są całkowicie przypadkowe i niezamierzone.
Czerwone flagi – kiedy szukać pomocy specjalisty: Gdy uczeń wykazuje oznaki trwałego wycofania społecznego, depresji lub lęku uniemożliwiającego funkcjonowanie; gdy pojawiają się myśli samobójcze lub zachowania autoagresywne; gdy zachowania ucznia wskazują na możliwe zaniedbanie lub przemoc w rodzinie; gdy standardowe metody wsparcia nie przynoszą poprawy przez dłuższy czas. W takich sytuacjach należy niezwłocznie skontaktować się z pedagogiem szkolnym, psychologiem lub skierować rodzinę do specjalistycznej placówki.
Wybór odpowiedniego wsparcia to fundament siły – zarówno dla ucznia, jak i dla nauczyciela.
