Jak budować odporność psychiczną uczniów w codziennej praktyce
Od neuroplastyczności mózgu do konkretnych ćwiczeń rozwijających wytrwałość i sprężystość psychiczną
Dla kogo: Nauczyciele, pedagodzy szkolni, wychowawcy klas, dyrektorzy szkół, rodzice
Data wydania: 30.09.2025r
Data aktualizacji: 09.01.2026r
Autorka: Sabrina Kowalczyk
Szacowany czas czytania: 14 min.
Klasa pełna możliwości
Klasa pełna dwunastolatków – grupa zróżnicowana pod względem zainteresowań, poziomu umiejętności i osobowości. Wśród nich jest Marta, która woli spokojnie czytać książki i unika wystąpień przed rówieśnikami, oraz Kamil, wieczny poszukiwacz mocnych wrażeń, uwielbiający sportową rywalizację.
Nauczyciel, który prowadzi tę klasę, codziennie widzi, jak uczniowie zmagają się z różnorodnymi wyzwaniami: stres związany z ocenami, nieporozumienia w grupie czy niepewność co do własnych talentów. Jak w takim środowisku kształtować charakter, który pozwoli młodym ludziom lepiej radzić sobie z presją i odnajdywać się w szybko zmieniającym się świecie?
W tym artykule spojrzymy na pojęcie „szkoły charakteru” – idei, w której budowanie sprężystości psychicznej jest równie ważne, co realizowanie podstawy programowej. Dowiesz się, dlaczego warto włączyć trening wytrwałości i prężności do codziennej praktyki oraz jak możesz to zrobić, czerpiąc z koncepcji uznanych badaczy.
Czym jest szkoła charakteru?
Termin „szkoła charakteru” odnosi się do szeroko pojętego podejścia edukacyjnego, w którym kładzie się nacisk nie tylko na rozwój intelektualny, ale też społeczny i emocjonalny uczniów [1]. Oznacza to, że tak samo jak ważne jest opanowanie wzorów matematycznych, istotne jest też wykształcenie w uczniach cech, które pozwolą im wytrwać w trudnych momentach i budować zdrowe relacje.
Pod pojęciem „charakter” kryje się tutaj między innymi:
Wytrwałość w dążeniu do celu, którą psychologowie nazywają „grit” (uporem) [2].
Nastawienie na rozwój (growth mindset), podkreślające, że talent to dopiero punkt wyjścia, a kluczowe jest przekonanie, że „mogę się nauczyć” i „mogę się zmienić” [3].
Empatia i umiejętność współpracy, niezwykle ważne w kształtowaniu zdrowych więzi i otwartego społeczeństwa.
Pozytywne nawyki myślowe – czyli umiejętność konstruktywnego reagowania na porażki (jak „To dopiero początek drogi!” zamiast „Nic z tego nie będzie.”).
Odporność psychiczna: fundament rozwoju ucznia
Dlaczego prężność psychiczna jest tak ważna?
Dzisiejszy świat bywa chaotyczny, a dzieci i młodzież muszą szybko przystosowywać się do zmian (technologicznych, społecznych, kulturowych). Prężność psychiczna (resilience) sprawia, że trudne wydarzenia – czy to porażka w konkursie, konflikt z rówieśnikami, czy presja ocen – nie przekreślają możliwości dalszego rozwoju, lecz stają się kolejnym krokiem w nauce o sobie i świecie [4].
Prof. Helena Sęk, pionierka polskich badań nad prężnością, podkreśla, że odporność psychiczna nie jest cechą wrodzoną, lecz zespołem zasobów – indywidualnych i społecznych – które można świadomie rozwijać [5].
Rola neuronauki w wyjaśnianiu odporności
Z perspektywy neuronauki mózg dziecka jest niezwykle plastyczny (neuroplastyczność), co oznacza, że dzięki regularnym ćwiczeniom psychologicznym i społecznym, może „przeprogramować” się tak, by skuteczniej reagować na stres [6].
Warto doprecyzować, że u dwunastolatków, takich jak Marta i Kamil, zachodzą intensywne zmiany w korze przedczołowej, odpowiedzialnej za kontrolę impulsów i planowanie. Trening charakteru wspomaga ten naturalny proces biologiczny [7]. Metody włączające ruch, ćwiczenia uważności (mindfulness) czy współpracę grupową realnie wpływają na kształtowanie obwodów neuronalnych odpowiedzialnych za regulację emocji.
Różnice temperamentalne
Reakcje Marty (unikanie wystąpień) i Kamila (poszukiwanie wrażeń) wynikają częściowo z ich wrodzonego temperamentu. Badania prof. Jana Strelaua nad Regulacyjną Teorią Temperamentu wyjaśniają, dlaczego Marta potrzebuje innych bodźców i form wsparcia niż Kamil [8]. Zrozumienie tych różnic pozwala nauczycielowi dopasować metody rozwijania charakteru do indywidualnych potrzeb uczniów.
Jak budować charakter i sprężystość psychiczną w klasie?
Kreowanie atmosfery bezpieczeństwa i zaufania
Pierwszym krokiem jest stworzenie w klasie środowiska, w którym uczniowie nie boją się popełniać błędów. Można to osiągnąć poprzez:
Otwarte rozmowy o trudnościach: Nauczyciel może dzielić się z uczniami własnymi historiami porażek lub wyzwań, pokazując, że każdy z nas czasem czegoś nie potrafi albo się czegoś obawia. W polskiej psychologii społecznej podkreśla się, że autorytet nauczyciela buduje się nie tylko na kompetencjach, ale przede wszystkim na moralności i życzliwości [9].
Uważne słuchanie: Kiedy uczeń wyraża swoje odczucia, lęki czy wątpliwości, nauczyciel słucha bez oceniania. Taki styl komunikacji pokazuje, że w klasie można śmiało mówić o tym, co nas boli czy przerasta.
Nastawienie na rozwój (growth mindset)
Carol Dweck udowodniła, że sposób, w jaki chwalimy i krytykujemy uczniów, wpływa na ich późniejsze przekonania o sobie [10]. Zamiast mówić: „Jesteś taka zdolna!”, warto podkreślić wysiłek i proces: „Dobrze się przygotowałaś, to dlatego osiągnęłaś sukces.” W ten sposób dzieci zaczynają rozumieć, że wyniki w nauce zależą w znacznej mierze od ich pracy i wytrwałości, a nie od „wrodzonego talentu”.
Wspólne definiowanie celów i ról
W kształtowaniu charakteru pomocne jest wyznaczanie celów – zarówno indywidualnych, jak i klasowych. Mogą to być cele związane z nauką (np. wszyscy chcemy poprawić umiejętność czytania ze zrozumieniem o jeden poziom), jak również społeczne (np. budujemy większą życzliwość w klasie, wprowadzając „dobre słowo dnia”).
Kiedy uczniowie aktywnie uczestniczą w ustalaniu tych celów, czują się współodpowiedzialni, a to z kolei wzmacnia motywację i poczucie sprawstwa [11].
Asertywny dialog i rozwiązywanie konfliktów
Nauka rozwiązywania sporów w sposób oparty na empatii to jedna z ważniejszych lekcji życiowych, której nie znajdzie się w podręcznikach do matematyki czy biologii. Klasa może regularnie ćwiczyć konstruktywne komunikaty typu: „Czuję się… kiedy… bo…”, dzięki czemu uczniowie uczą się wyrażać emocje bez agresji.
Prof. Anna Matczak, czołowa polska badaczka inteligencji emocjonalnej i kompetencji społecznych, podkreśla, że umiejętności te można systematycznie trenować [12]. W efekcie – mniej niepotrzebnych kłótni i większa dojrzałość w radzeniu sobie z trudnymi sytuacjami.
Konkretne ćwiczenia i praktyki
„Dziennik wdzięczności” lub „Dziennik wyzwań”
Raz w tygodniu można poświęcić kilka minut na pisanie dziennika, w którym uczniowie zapisują:
Co dobrego wydarzyło się w minionym tygodniu? – pozwala to zauważyć pozytywne aspekty w życiu, nawet w trudnych chwilach.
Z jakim wyzwaniem się zmierzyłam i co mnie to nauczyło? – pomaga to dostrzec, że wyzwania i porażki są normalnym elementem rozwoju.
„Kręgi wsparcia”
Uczniowie stają w kręgu i każdy może się podzielić krótką informacją o tym, jak się dziś czuje lub z jakim zadaniem chce się zmierzyć w tym tygodniu. Tego rodzaju rytuał: buduje zaufanie między uczniami i nauczycielem; ćwiczy otwartość w mówieniu o emocjach; pozwala innym zareagować wsparciem czy radą.
Metoda projektowa
Zamiast tradycyjnych lekcji, warto wprowadzić zadania projektowe, w których uczniowie pracują w zespołach. Dzięki temu uczą się planowania, współpracy, a także ponoszenia odpowiedzialności za różne etapy działań. Psychologia pozytywna zwraca uwagę, że poczucie sensu i pozytywne emocje rosną, gdy uczniowie wspólnie tworzą coś ważnego (np. inicjatywa dla lokalnej społeczności, projekt ekologiczny czy charytatywny) [13].
Rola nauczyciela i wsparcia rodziców
Szkoła charakteru nie wyklucza rodziców – wręcz przeciwnie. Współpraca szkoły i domu bywa kluczowa w utrzymaniu spójnego przekazu. Jeśli w klasie promujemy wytrwałość i konstruktywną informację zwrotną, a w domu dziecko słyszy: „Jak możesz mieć cztery, skoro zwykle masz piątki?!”, to powstaje konflikt wartości.
Dobrze jest więc: regularnie komunikować się z rodzicami, np. podczas zebrań czy warsztatów, na których można wyjaśnić korzyści z metod rozwijających charakter i sprężystość psychiczną; dzielić się narzędziami (np. dziennikami wdzięczności czy zasadami rozwiązywania konfliktów), aby mogły być stosowane także w domu.
Prof. Anna Izabela Brzezińska w swoich pracach nad społeczną psychologią rozwoju podkreśla znaczenie spójnego środowiska wychowawczego, w którym szkoła i dom wspierają się wzajemnie [14].
Efekty i długofalowe korzyści
Badania wskazują, że uczniowie z wysokim poziomem prężności psychicznej radzą sobie lepiej nie tylko w szkole, ale i w dorosłym życiu – mają większą pewność siebie w pracy, lepiej nawiązują relacje i skuteczniej regulują stres [15]. Wprowadzenie do szkolnej rutyny takich elementów, jak:
Dbanie o proces, nie tylko o wynik; promowanie akceptacji błędów jako elementu nauki; wzmacnianie dialogu i współpracy;
sprawia, że młodzież zyskuje solidny fundament, na którym będzie budować swoją przyszłość – niezależnie od tego, czy zostanie naukowcem, przedsiębiorcą, artystą czy rodzicem.
Szkoła charakteru to nie jednorazowy projekt, lecz całościowe podejście do edukacji, w którym rozwój osobowości i sprężystości psychicznej jest równie ważny, co wiedza przedmiotowa. Budowanie w uczniach cech takich jak wytrwałość, empatia czy otwartość na wyzwania pozwala im łatwiej stawiać czoła rozmaitym trudnościom, jakie przyniesie im życie.
Kiedy nauczyciel świadomie wdraża strategie nastawione na rozwijanie prężności, staje się przewodnikiem i mentorem – kimś więcej niż wykładowcą realizującym podstawę programową. Nauczyciel dokonuje modelowania zachowań, pokazując, jak konstruktywnie radzić sobie z trudnościami [16]. Dzięki temu Marta i Kamil, choć tak różni, mogą rozwinąć swoje talenty, nauczyć się przełamywać bariery i stać się młodymi ludźmi gotowymi na nieoczekiwane zakręty współczesnego świata.
A przecież właśnie o to chodzi w prawdziwej edukacji – żeby szkoła nie była jedynie miejscem przyswajania informacji, ale kuźnią charakteru na całe życie.
Chwila na refleksję
W jaki sposób Twoja obecna praktyka pedagogiczna wspiera rozwój charakteru uczniów – czy koncentrujesz się głównie na wynikach, czy także na procesie? Jak reagujesz, gdy uczeń popełnia błąd – czy traktujesz to jako porażkę, czy okazję do nauki? Które z opisanych ćwiczeń (dziennik wdzięczności, kręgi wsparcia, metoda projektowa) mogłabyś wprowadzić już w tym tygodniu? Jak wygląda współpraca z rodzicami Twoich uczniów – czy macie wspólne wartości dotyczące wychowania? Co sam(a) modelujesz swoim zachowaniem – czy dzielisz się z uczniami własnymi trudnościami i sposobami radzenia sobie z nimi?
Bibliografia
Brzezińska, A. I. (2016). Społeczna psychologia rozwoju. Wydawnictwo Naukowe PWN.
Heszen, I. (2013). Psychologia stresu. Korzystne i niekorzystne skutki stresu życiowego. Wydawnictwo Naukowe PWN.
Matczak, A. (2007). Kwestionariusz Kompetencji Społecznych (KKS). Pracownia Testów Psychologicznych PTP.
Sęk, H. (red.). (2001). Psychologia zdrowia. Wydawnictwo Naukowe PWN.
Strelau, J. (2002). Psychologia różnic indywidualnych. Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Wojciszke, B. (2011). Psychologia społeczna. Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Boniwell, I. (2012). Psychologia pozytywna w praktyce. Przewodnik dla nauczycieli i pedagogów. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
Duckworth, A. (2020). Upór. Potęga pasji i wytrwałości. Galaktyka. (Oryg. Grit, 2016).
Dweck, C. S. (2021). Nowa psychologia sukcesu. Muza. (Oryg. Mindset, 2006).
Niemiec, R. M., & McGrath, R. E. (2021). Trening charakteru dla dzieci i młodzieży z wykorzystaniem 24 sił VIA. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
Seligman, M. E. P. (2011). Pełnia życia. Nowe spojrzenie na kwestię szczęścia i dobrego życia. Media Rodzina. (Oryg. Flourish, 2011).
Siegel, D. J., & Bryson, T. P. (2013). Zintegrowany mózg – zintegrowane dziecko. Rebis. (Oryg. The Whole-Brain Child, 2012).
Artykuły i raporty:
Herman, A. (2015). Wytrwałość i odporność psychiczna dzieci i młodzieży – aspekty pedagogiczne. Przegląd Pedagogiczny, 1, 47–58.
Szumski, G., & Karwowski, M. (2016). Inteligencja emocjonalna i odporność psychiczna jako predyktory sukcesu edukacyjnego. Psychologia Rozwojowa, 21(4), 43–56.
Nota informacyjna i etyczna
Materiały zawarte w niniejszym artykule mają charakter wyłącznie edukacyjny i informacyjny. Przedstawione treści, opisy mechanizmów, przykłady oraz proponowane kierunki refleksji nie stanowią porady medycznej, psychologicznej, psychoterapeutycznej ani prawnej i nie mogą zastąpić indywidualnej diagnozy, terapii ani konsultacji ze specjalistą.
Jeżeli doświadczasz trudności natury emocjonalnej, relacyjnej, zdrowotnej lub znajdujesz się w sytuacji kryzysowej, warto skorzystać z pomocy wykwalifikowanego specjalisty – psychologa, psychoterapeuty, lekarza, prawnika lub organizacji oferującej profesjonalne wsparcie. W sytuacjach zagrożenia bezpieczeństwa lub dobrostanu niezbędne jest podjęcie bezpośrednich działań pomocowych.
Celem artykułu jest wspieranie świadomości, porządkowanie pojęć, nazywanie doświadczeń oraz wskazywanie możliwych kierunków dalszych działań.
Ochrona danych i poufność: Wszystkie przykłady, studia przypadków i sytuacje opisane w artykule zostały zmienione, zagregowane lub są fikcyjnymi konstrukcjami edukacyjnymi. Wszelkie podobieństwa do konkretnych osób, sytuacji lub zdarzeń są całkowicie przypadkowe i niezamierzone.
Czerwone flagi – kiedy szukać pomocy specjalisty: Gdy uczeń wykazuje trwałe trudności w funkcjonowaniu społecznym mimo stosowania wspierających strategii; gdy pojawiają się objawy lękowe, depresyjne lub zachowania autoagresywne; gdy dziecko wycofuje się z kontaktów z rówieśnikami na dłużej niż kilka tygodni; gdy trudności emocjonalne wpływają destrukcyjnie na naukę i relacje rodzinne. W takich sytuacjach należy skonsultować się z psychologiem szkolnym, pedagogiem lub skierować rodzinę do specjalisty.
Wybór odpowiedniego wsparcia to fundament siły – zarówno dla ucznia, jak i dla całego środowiska szkolnego.
