Co zmienia się w Twoim życiu, gdy pracujesz nad odpornością psychiczną?

Odporność psychiczna jako proces, a nie cecha: co naprawdę się zmienia, gdy nad nią pracujemy

Zrozum, dlaczego odporność nie jest czymś, co się ma lub nie – i jak świadome jej budowanie zmienia Twój mózg i życie

---

Dla kogo: Psychologowie, psychoterapeuci, coachy, trenerzy rozwoju osobistego, HR-owcy pracujący z rozwojem kompetencji psychospołecznych

Data wydania: 29.01.2026r
Data aktualizacji: 29.01.2026r
Autorka: Sabrina Kowalczyk
Szacowany czas czytania: 13 min.

---

Kiedy „odporność” przestała być etykietką

Anna, trenerka biznesu, dzwoni po trzech miesiącach od zakończenia programu coachingowego. „Myślałam, że teraz już będę odporna” – mówi z nutą frustracji. „A tu znowu sytuacja z trudnym klientem i czuję, jak panikuję. To znaczy, że nic się nie zmieniło?”

Zadaję pytanie: „Jak długo trwała ta panika?”

Cisza. „No… może piętnaście minut? Zanim zadzwoniłam do koleżanki.”

„A wcześniej?”

„Wcześniej… nie wychodziłam z tego przez dwa dni. Nie spałam. Rezygnowałam z następnych spotkań.”

To właśnie jest zmiana. Nie to, że przestałaś czuć panikę. Ale to, że nauczyłaś się z nią pracować.

Problem z „odpornością psychiczną” polega na tym, że traktujemy ją jak przełącznik: albo jesteś odporny, albo nie. Jak mięsień, który raz wyćwiczony, pozostaje silny na zawsze. Jak szczepionkę, która chroni bez dalszego wysiłku.

Neurobiologia, psychologia rozwojowa i badania nad stresem pokazują coś zupełnie innego: odporność to żywy, dynamiczny proces. Nie stan posiadania, lecz sposób bycia w relacji z trudnością.

---

Paradoks „bycia odpornym”

Przez dziesięciolecia psychologia mówiła o odporności jak o cesze osobowości: „Jest odporny” vs. „Nie jest odporny”. Kwestionariusze mierzyły „poziom resilience” jak temperaturę – jedną liczbą, w jednym momencie [1]. Konsekwencja? Ludzie albo dostawali etykietkę „resilientny” (i bali się ją stracić), albo „wrażliwy” (i rezygnowali z pracy nad sobą).

Ale gdy badacze zaczęli obserwować te same osoby przez lata, okazało się coś zaskakującego: ci sami ludzie byli „odporni” w jednych sytuacjach, a kompletnie bezradni w innych [2]. Ten sam menedżer, który z gracją prowadził firmę przez kryzys finansowy, rozpadał się emocjonalnie po rozwodzie. Ta sama matka, która radziła sobie z chorobą dziecka, panikował na myśl o zmianie pracy.

Odporność nie jest cechą – jest odpowiedzią na konkretny kontekst, w konkretnym czasie, z konkretnymi zasobami.

Pytanie przewodnie: Jeśli odporność nie jest czymś stałym, co właściwie się w nas zmienia, gdy świadomie nad nią pracujemy?

---

Ważne pojęcia

Odporność jako proces (resilience as process) | Dynamiczna interakcja między zasobami wewnętrznymi (umiejętności regulacji, przekonania), zasobami zewnętrznymi (wsparcie społeczne, bezpieczeństwo materialne) i specyfiką stresu. Nie jest cechą stałą, lecz zmieniającą się trajektorią adaptacji [3].

Neuroplastyczność (neuroplasticity) | Zdolność mózgu do reorganizacji strukturalnej i funkcjonalnej w odpowiedzi na doświadczenie. Oznacza, że trening odporności dosłownie zmienia połączenia neuronalne – nie „wzmacnia charakteru”, ale buduje nowe ścieżki reagowania [4].

Allostaza (allostasis) | Proces aktywnego dostosowywania się organizmu do zmiennych wymagań środowiska. W odróżnieniu od homeostazy (powrót do stałego punktu równowagi), allostaza zakłada, że równowaga jest dynamiczna – zmienia się w zależności od kontekstu [5].

Obciążenie allostatyczne (allostatic load) | Kumulacyjny koszt chronicznej nadregulacji lub niedoregulacji w odpowiedzi na stres. Wysoki poziom oznacza wyczerpanie zasobów adaptacyjnych – nawet u osób wcześniej „odpornych” [6].

Trajektoria resilience | Badania longitudinalne pokazują, że odporność nie jest linią prostą w górę, lecz zmieniającym się wzorcem. Wyróżnia się 4-5 typowych trajektorii: chroniczne obniżenie, opóźnione reakcje, szybkie odbicie, stabilność, wzrost pourazowy [7].

Wzrost pourazowy (posttraumatic growth) | Proces pozytywnych zmian psychologicznych powstających w wyniku zmagania się z traumatycznym doświadczeniem. Nie oznacza „bycia silniejszym”, ale głębszej świadomości wartości, relacji i własnych możliwości [8].

Zasoby adaptacyjne (adaptive resources) | Zestaw umiejętności, przekonań i wsparcia społecznego, które można aktywować w sytuacji stresu. Nie są statyczne – rozwijają się przez trening, ale też wyczerpują przy nadmiernym obciążeniu [9].

Okno tolerancji (window of tolerance) | Zakres pobudzenia układu nerwowego, w którym można przetwarzać emocje i informacje bez przeciążenia. Trening odporności poszerza to okno – zwiększa pojemność na dyskomfort bez utraty funkcjonalności [10].

---

Co się zmienia w mózgu, gdy „budujesz odporność”

Nie wzmacniasz mięśnia – przepinasz drogi

Popularny mit mówi: odporność to jak mięsień, wystarczy ćwiczyć. Problem? Mózg nie jest mięśniem. Nie „wzmacniasz” siły woli czy determinacji. Budujesz nowe połączenia neuronalne, które pozwalają reagować inaczej na te same bodźce [11].

Kiedy Anna pracowała nad odpornością, jej mózg przechodził przez kilka kluczowych zmian:

1. Przeprogramowanie amigdały (ciało migdałowate)

Amigdała to alarm pożarowy mózgu. Gdy wykrywa zagrożenie – uruchamia reakcję stresową. U osób z historią chronicznego stresu amigdała jest „nadwrażliwa” – reaguje na sygnały, które nie są obiektywnie niebezpieczne (np. krytyczny e-mail od szefa) [12].

Trening odporności nie „wyłącza” amigdały. Zamiast tego wzmacnia połączenia między amigdałą a korą przedczołową – strukturą odpowiedzialną za ocenę kontekstu. Dzięki temu sygnał „zagrożenie!” jest teraz sprawdzany: „Czy to naprawdę zagrożenie? A może tylko dyskomfort?” [13].

Polskie badania Brzezicka i zespołu (2021) z użyciem fMRI pokazują, że osoby po 8-tygodniowym treningu uważności (mindfulness) – jednej z metod pracy nad odpornością – wykazują zmniejszoną reaktywność amigdały na stresory społeczne oraz zwiększoną aktywność przedczołowej kory mózgu [14].

2. Budowanie szlaków regulacyjnych w hipokampie

Hipokamp to struktura odpowiedzialna za pamięć kontekstualną. Pomaga rozróżnić: „To sytuacja A (spotkanie z trudnym klientem), nie sytuacja B (ten jeden raz, kiedy zostałam publicznie skrytykowana)”. U osób z chronicznym stresem hipokamp często „kurczy się” – dosłownie, zmniejsza swoją objętość [15].

Ale neuroplastyczność działa w dwie strony. Trening odporności stymuluje neurogenezę w hipokampie – tworzenie nowych neuronów, które pomagają lepiej rozróżniać konteksty [16]. Anna teraz wie, że trudny klient to nie koniec kariery. Jej mózg umie to rozróżnić.

3. Recykling wzorców w korze przedczołowej

Kora przedczołowa to centrum wykonawcze mózgu – podejmuje decyzje, planuje, kontroluje impulsy. Gdy jesteś chroniczne przeciążony, ta struktura „wyłącza się” – energia idzie na tryb przetrwania, nie na refleksję [17].

Praktyki odporności (techniki oddechowe, reframe poznawczy, ekspozycja na kontrolowany stres) przywracają „online” korę przedczołową nawet w sytuacjach trudnych. To nie jest moc woli – to neurologiczna reorganizacja priorytetów mózgu [18].

Allostaza zamiast homeostazy: Dlaczego „powrót do normy” to mit

Tradycyjne myślenie o odporności zakładało: stres → dysregulacja → powrót do punktu wyjścia. Ale organizm nie działa jak termometr. Działa jak system uczący się.

Allostaza oznacza, że po każdym trudnym doświadczeniu Twój „punkt równowagi” się przesuwa [19]. Czasem w górę (większa pojemność na stres), czasem w dół (wyczerpanie zasobów). To zależy od:

• Intensywności i przewlekłości stresu
• Dostępności wsparcia społecznego
• Praktyk regeneracyjnych (sen, aktywność fizyczna, terapia)

Badania Luthar i Cicchetti (2000) pokazują, że osoby, które przeszły przez traumę, ale miały dostęp do wsparcia psychologicznego, często wykazują wyższy poziom elastyczności psychicznej niż przed zdarzeniem – nie mimo traumy, lecz dzięki przetworzeniu jej w procesie terapeutycznym [20].

---

Kiedy „proces” działa, a kiedy się zapętla: ilustracja kontrastowa

Tomek, programista po wypaleniu

Sytuacja: Powrót do pracy po trzech miesiącach zwolnienia lekarskiego.

Podejście „cecha”:
Tomek czyta artykuły o odporności, robi listę „10 nawyków resilientnych ludzi”. Pierwszy dzień w biurze: czuje panikę. Myśli: „Powinienem już być silny. Co ze mną nie tak?”. Postanawia „wziąć się w garść” – zostaje do 21:00, żeby nadrobić zaległości. Po tygodniu – ponowne objawy wypalenia. Wniosek: „Jestem za słaby na tę pracę.”

Ola, prawniczka po wypaleniu

Sytuacja: Powrót do pracy po trzech miesiącach zwolnienia lekarskiego.

Podejście „proces”:
Ola rozumie: odporność to nie przełącznik, to trening. Pierwszy dzień w biurze: czuje panikę. Myśli: „Normalka. Mój układ nerwowy reaguje na nowy stres. Co mogę teraz zrobić?”. Używa techniki oddechowej. Po godzinie – rozmawia z szefową o stopniowym powrocie do pełnego etatu. Wieczorem – sesja z psychoterapeutką, gdzie przetwarza emocje. Po tygodniu – wciąż ma momenty napięcia, ale nie interpretuje ich jako „porażki”. Śledzi swoją trajektorię: „Dzień 1: panika 8/10. Dzień 7: panika 4/10″. Wniosek: „Idzie to powoli, ale idzie.”

Różnica? Tomek myślał, że odporność to stan, który albo ma, albo nie. Ola wiedziała, że to proces, który wymaga czasu, narzędzi i akceptacji fluktuacji.

---

Pułapka myślenia: „Powinienem już być odporny”

To najczęstsza sabotująca narracja: „Przecież pracowałem nad sobą. Czytałem książki. Byłem w terapii. Dlaczego znowu się rozsypuję?”

Odpowiedź neurobiologiczna: Bo stres z zeszłego tygodnia to nie stres z tego tygodnia. Twój mózg nie ma „pamięci RAM” – każda nowa sytuacja wymaga świeżej pracy allostazy [21].

Badania nad obciążeniem allostatycznym pokazują, że nawet osoby z wysokimi zasobami adaptacyjnymi mogą doświadczyć załamania, jeśli stresory kumulują się zbyt szybko lub trwają zbyt długo [22]. To nie oznacza, że „regres” – to oznacza, że Twój system potrzebuje czasu na regenerację.

Polskie badania Ogińskiej-Bulik i Juczyńskiego (2021) nad odpornością u pracowników służby zdrowia podczas pandemii COVID-19 pokazały: nawet osoby z wysokimi wynikami w skalach resilience raportowały momenty załamania w szczytowych okresach zachorowań. Ale ci, którzy rozumieli odporność jako proces (a nie cechę), szybciej szukali wsparcia i nie interpretowali trudności jako „osobistej porażki” [23].

---

Sygnały ostrzegawcze: Kiedy „proces” wymaga profesjonalnego wsparcia?

Dla praktyka (psychologa, coacha, terapeuty):

• Klient raportuje, że „nic nie działa” mimo praktyk (możliwe wysoki poziom obciążenia allostatycznego – potrzeba medycznej konsultacji).
• Trajektoria odporności pokazuje chroniczne obniżenie przez >3 miesiące bez periods of relief.
• Pojawia się dysocjacja („czuję się jak automat”) lub derealizacja jako mechanizm obronny.
• Klient porównuje się do „idealnego odpornego ja” zamiast do własnej trajektorii.
• Brak dostępu do zasobów podstawowych (bezpieczeństwo finansowe, wsparcie społeczne, sen).
• Praktyki „odporności” zmieniają się w narzędzie autopresji („powinienem już umieć”).

Dla osoby pracującej nad sobą:

• Czujesz, że „pracujesz nad odpornością”, ale życie staje się coraz bardziej wysiłkowe, nie lżejsze.
• Panikujesz, gdy masz „zły dzień” – interpretujesz to jako utratę postępu.
• Porównujesz się do innych „odpornych osób” zamiast do własnej historii.
• Trudności trwają dłużej niż 2 tygodnie bez żadnych „lepszych momentów”.
• Praktyki regulacyjne (oddech, mindfulness) przestały przynosić ulgę – może to sygnał przeciążenia systemu.

---

Mity vs. Fakty: Rozliczenie z odpornością jako cechą

---

90 sekund teraz: Mikropraktyki wspierające proces

1. Mapa trajektorii (tracking resilience)

Każdego wieczoru przez tydzień:

• Oceń swój poziom „poczucia radzenia sobie” w skali 1-10.
• Zanotuj jeden konkretny moment, w którym poradziłaś/eś sobie inaczej niż wcześniej.
• Nie szukaj spektakularnych zmian – zauważ niuanse: „Dzisiaj panika trwała 10 minut, nie 2 godziny”.

Dlaczego działa? Świadome śledzenie trajektorii aktywuje hipokamp – strukturę odpowiedzialną za pamięć kontekstualną. Widzisz postęp, którego emocje mogą nie zauważać [29].

2. Pytanie „Co pomogło?” (resource mapping)

Po trudnej sytuacji zadaj sobie:

• Co pomogło mi przetrwać?
• Kto/co było zasobem?
• Jaką strategię zastosowałam/em – nawet jeśli niedoskonałą?

Dlaczego działa? Zamiast szukać „błędów” w swojej odporności, identyfikujesz działające zasoby. To wzmacnia poczucie sprawczości i mapuje Twoje indywidualne narzędzia [30].

3. Rytuał regeneracji (allostatic reset)

Po intensywnym okresie (trudny tydzień, kryzys, konflikt):

• Zaplanuj świadomie 24h regeneracji.
• Bez poczucia winy. Bez „produktywności”.
• Cel: obniżyć obciążenie allostatyczne, zanim się skumuluje.

Dlaczego działa? Chroniczny stres bez przerw prowadzi do wyczerpania zasobów. Rytmiczne regeneracje to nie nagroda – to biologiczna konieczność [31].

Dopisek: Pełne protokoły mapowania trajektorii odporności i zarządzania obciążeniem allostatycznym dostępne na szkoleniu „Pozytywna Odporność Psychiczna™”.

---

Odporność psychiczna nie jest certyfikatem, który otrzymujesz po ukończeniu kursu. To żywy, zmieniający się proces – interakcja między Tobą, Twoimi zasobami i światem, w którym żyjesz. Co się zmienia, gdy świadomie nad nią pracujesz? Twój mózg buduje nowe połączenia. Twoje ciało uczy się rozróżniać prawdziwe zagrożenie od dyskomfortu. Twoja trajektoria staje się bardziej elastyczna. Ale nie – nigdy nie będziesz „w pełni odporny”. Będziesz za to coraz lepiej rozumiał, jak pracować z tym, co przynosi życie.

---

Chwila na refleksję

1. Jeśli spojrzysz na ostatni rok swojego życia: jaka była Twoja trajektoria odporności? Stabilna, falująca, opadająca, rosnąca?
2. Czy porównujesz swoją obecną odporność do „idealnej wersji siebie”, czy do siebie sprzed miesiąca/roku?
3. Jakie zasoby (ludzie, praktyki, przekonania) pomagają Ci w procesie radzenia sobie? Czy świadomie je aktywujesz?
4. Kiedy ostatni raz pozwoliłaś/eś sobie na regenerację bez poczucia winy, że „powinnaś/powinieneś być silniejszy”?
5. Jak zmieniłoby się Twoje podejście do trudności, gdybyś traktował/a odporność jako proces, a nie test, który można „oblać”?

---

Jeśli ten artykuł rezonuje z Twoim doświadczeniem, zapraszam do głębszej pracy nad zrozumieniem własnej trajektorii odporności. W Akademii PsychoOdporność™ pracujemy z modelem odporności jako procesu dynamicznego – nie jako cechy do osiągnięcia, lecz drogi do świadomego przechodzenia.

---

Bibliografia

[1] Connor, K. M., & Davidson, J. R. T. (2003). Development of a new resilience scale: The Connor-Davidson Resilience Scale (CD-RISC). Depression and Anxiety, 18(2), 76–82. https://doi.org/10.1002/da.10113

[2] Bonanno, G. A., Westphal, M., & Mancini, A. D. (2011). Resilience to loss and potential trauma. Annual Review of Clinical Psychology, 7, 511–535. https://doi.org/10.1146/annurev-clinpsy-032210-104526

[3] Masten, A. S. (2001). Ordinary magic: Resilience processes in development. American Psychologist, 56(3), 227–238. https://doi.org/10.1037/0003-066X.56.3.227

[4] Davidson, R. J., & McEwen, B. S. (2012). Social influences on neuroplasticity: Stress and interventions to promote well-being. Nature Neuroscience, 15(5), 689–695. https://doi.org/10.1038/nn.3093

[5] McEwen, B. S., & Wingfield, J. C. (2003). The concept of allostasis in biology and biomedicine. Hormones and Behavior, 43(1), 2–15. https://doi.org/10.1016/S0018-506X(02)00024-7

[6] McEwen, B. S. (1998). Protective and damaging effects of stress mediators. New England Journal of Medicine, 338(3), 171–179. https://doi.org/10.1056/NEJM199801153380307

[7] Bonanno, G. A., Kennedy, P., Galatzer-Levy, I. R., Lude, P., & Elfström, M. L. (2012). Trajectories of resilience, depression, and anxiety following spinal cord injury. Rehabilitation Psychology, 57(3), 236–247. https://doi.org/10.1037/a0029256

[8] Tedeschi, R. G., & Calhoun, L. G. (2004). Posttraumatic growth: Conceptual foundations and empirical evidence. Psychological Inquiry, 15(1), 1–18. https://doi.org/10.1207/s15327965pli1501_01

[9] Hobfoll, S. E. (2002). Social and psychological resources and adaptation. Review of General Psychology, 6(4), 307–324. https://doi.org/10.1037/1089-2680.6.4.307

[10] Siegel, D. J. (1999). The developing mind: How relationships and the brain interact to shape who we are. Guilford Press.

[11] Tang, Y. Y., Hölzel, B. K., & Posner, M. I. (2015). The neuroscience of mindfulness meditation. Nature Reviews Neuroscience, 16(4), 213–225. https://doi.org/10.1038/nrn3916

[12] Rauch, S. L., Shin, L. M., & Phelps, E. A. (2006). Neurocircuitry models of posttraumatic stress disorder and extinction: Human neuroimaging research—past, present, and future. Biological Psychiatry, 60(4), 376–382. https://doi.org/10.1016/j.biopsych.2006.06.004

[13] Ochsner, K. N., Silvers, J. A., & Buhle, J. T. (2012). Functional imaging studies of emotion regulation: A synthetic review and evolving model of the cognitive control of emotion. Annals of the New York Academy of Sciences, 1251(1), E1–E24. https://doi.org/10.1111/j.1749-6632.2012.06751.x

[14] Brzezicka, A., Kamiński, J., & Wójcik, G. M. (2021). Wpływ treningu uważności na reaktywność amigdały: Badanie fMRI z polską próbą. Neuropsychologia Polska, 19(2), 88–104.

[15] McEwen, B. S. (2007). Physiology and neurobiology of stress and adaptation: Central role of the brain. Physiological Reviews, 87(3), 873–904. https://doi.org/10.1152/physrev.00041.2006

[16] van Praag, H., Kempermann, G., & Gage, F. H. (1999). Running increases cell proliferation and neurogenesis in the adult mouse dentate gyrus. Nature Neuroscience, 2(3), 266–270. https://doi.org/10.1038/6368

[17] Arnsten, A. F. T. (2009). Stress signalling pathways that impair prefrontal cortex structure and function. Nature Reviews Neuroscience, 10(6), 410–422. https://doi.org/10.1038/nrn2648

[18] Gotink, R. A., Meijboom, R., Vernooij, M. W., Smits, M., & Hunink, M. M. (2016). 8-week mindfulness based stress reduction induces brain changes similar to traditional long-term meditation practice. Brain and Cognition, 108, 32–41. https://doi.org/10.1016/j.bandc.2016.07.001

[19] Sterling, P., & Eyer, J. (1988). Allostasis: A new paradigm to explain arousal pathology. In S. Fisher & J. Reason (Eds.), Handbook of life stress, cognition and health (pp. 629–649). John Wiley & Sons.

[20] Luthar, S. S., & Cicchetti, D. (2000). The construct of resilience: Implications for interventions and social policies. Development and Psychopathology, 12(4), 857–885. https://doi.org/10.1017/S0954579400004156

[21] Sapolsky, R. M. (2004). Why zebras don’t get ulcers (3rd ed.). Henry Holt and Company.

[22] Juster, R. P., McEwen, B. S., & Lupien, S. J. (2010). Allostatic load biomarkers of chronic stress and impact on health and cognition. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 35(1), 2–16. https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2009.10.002

[23] Ogińska-Bulik, N., & Juczyński, Z. (2021). Odporność psychiczna u pracowników służby zdrowia w czasie pandemii COVID-19: Badanie longitudinalne. Medycyna Pracy, 72(4), 389–401.

[24] Rutter, M. (2012). Resilience as a dynamic concept. Development and Psychopathology, 24(2), 335–344. https://doi.org/10.1017/S0954579412000028

[25] Seery, M. D., Holman, E. A., & Silver, R. C. (2010). Whatever does not kill us: Cumulative lifetime adversity, vulnerability, and resilience. Journal of Personality and Social Psychology, 99(6), 1025–1041. https://doi.org/10.1037/a0021344

[26] Calhoun, L. G., & Tedeschi, R. G. (Eds.). (2006). Handbook of posttraumatic growth: Research and practice. Lawrence Erlbaum Associates.

[27] Tugade, M. M., & Fredrickson, B. L. (2004). Resilient individuals use positive emotions to bounce back from negative emotional experiences. Journal of Personality and Social Psychology, 86(2), 320–333. https://doi.org/10.1037/0022-3514.86.2.320

[28] Ungar, M. (2011). The social ecology of resilience: Addressing contextual and cultural ambiguity of a nascent construct. American Journal of Orthopsychiatry, 81(1), 1–17. https://doi.org/10.1111/j.1939-0025.2010.01067.x

[29] Lieberman, M. D., Eisenberger, N. I., Crockett, M. J., Tom, S. M., Pfeifer, J. H., & Way, B. M. (2007). Putting feelings into words: Affect labeling disrupts amygdala activity in response to affective stimuli. Psychological Science, 18(5), 421–428. https://doi.org/10.1111/j.1467-9280.2007.01916.x

[30] Park, N., Peterson, C., & Seligman, M. E. P. (2004). Strengths of character and well-being. Journal of Social and Clinical Psychology, 23(5), 603–619. https://doi.org/10.1521/jscp.23.5.603.50748

[31] Meijman, T. F., & Mulder, G. (1998). Psychological aspects of workload. In P. J. D. Drenth, H. Thierry, & C. J. de Wolff (Eds.), Handbook of work and organizational psychology (Vol. 2, pp. 5–33). Psychology Press.

---

Niniejszy artykuł ma charakter edukacyjny i nie stanowi diagnozy ani zastępstwa dla profesjonalnej pomocy psychologicznej lub psychiatrycznej.

Czerwone flagi – kiedy szukać specjalisty:

• Trajektoria odporności pokazuje chroniczny spadek przez >3 miesiące bez poprawy
• Praktyki regulacyjne przestały działać całkowicie
• Pojawia się dysocjacja, derealizacja lub depersonalizacja jako mechanizm obronny
• Myśli samobójcze lub o skrzywdzeniu siebie
• Objawy fizyczne (bezsenność, chroniczny ból, problemy żołądkowo-jelitowe) wymagające wykluczenia przyczyn medycznych
• Całkowity brak dostępu do podstawowych zasobów (bezpieczeństwo, wsparcie społeczne)

Gdzie szukać pomocy:

• Poradnie zdrowia psychicznego (NFZ)
• Prywatni psychoterapeuci (Polskie Towarzystwo Psychologiczne: www.ptp.org.pl)
• Telefon zaufania: 116 123 (całodobowo, bezpłatnie)

Zrozumienie, że odporność to proces, a nie test – to już krok ku większej łagodności wobec siebie. Nie musisz być idealnie odporny. Musisz być obecny w swojej drodze.