Kluczowe rozróżnienia metodyczne dla profesjonalistów pracujących z ludźmi
Autorka: Sabrina Kowalczyk
Data aktualizacji: 25 października 2025
Czas czytania: 18 minut
Kiedy klient po raz kolejny „wraca do siebie” po kryzysie, ale wraca wyczerpany, z poczuciem, że ledwo przetrwał – czy to jest odporność psychiczna, czy raczej mechanizm przetrwania? Pytanie to coraz częściej pojawia się w gabinetach terapeutycznych, na szkoleniach dla menedżerów i w rozmowach z coachami życiowymi. W erze, w której „resilience” stało się modnym hasłem w rozwoju osobistym i zarządzaniu, coraz wyraźniej widać, że nie wszystkie formy „odbijania się od dna” prowadzą do prawdziwego wzrostu.
Ten artykuł precyzyjnie rozgranicza dwa fundamentalnie różne podejścia do budowania odporności: klasyczne Resiliency (zdolność powrotu do stanu wyjściowego) oraz innowacyjną Pozytywną Odporność Psychiczną™ (POP™) – koncepcję zakorzeniającą odporność w rozwoju, a nie jedynie w powrocie. Zrozumiesz, dlaczego to rozróżnienie ma znaczenie nie tylko teoretyczne, ale przede wszystkim praktyczne dla skuteczności interwencji terapeutycznych, coachingowych i szkoleniowych.
Historia, która zmienia perspektywę
Kiedy „wrócić do normy” nie wystarczy
Marta, 38-letnia menedżerka działu HR w międzynarodowej korporacji, zgłosiła się na coaching po trzecim w ciągu dwóch lat incydencie wypalenia zawodowego. Za każdym razem „podnosiła się”, wracała do pracy, funkcjonowała – ale przy każdym kolejnym kryzysie potrzebowała coraz więcej czasu na regenerację. „Jestem jak piłeczka do squasha” – powiedziała podczas pierwszej sesji. „Odbijam się od ściany, ale z każdym razem tracę trochę energii. Boję się, że któregoś dnia w ogóle nie odbije”.
Marta nie była „nierezylientna” w klasycznym rozumieniu. Przeciwnie – jej zdolność do powrotu do funkcjonowania była imponująca. Problem leżał gdzie indziej: model, według którego pracowała nad swoją odpornością, opierał się wyłącznie na przywracaniu stanu sprzed kryzysu. Nikt nie zadał pytania: a może ten stan wyjściowy sam w sobie był częścią problemu?
Paradoks odporności
Dlaczego ludzie, którzy wielokrotnie „dali radę”, często czują się coraz bardziej wyczerpani, zamiast coraz silniejsi?
Diagnoza obecnej sytuacji
Inflacja pojęcia „resilience” w kulturze produktywności
Ostatnie piętnaście lat przyniosło prawdziwą eksplozję zainteresowania resilience – w literaturze naukowej, korporacyjnej, popularnonaukowej. Liczba publikacji z tym słowem w tytule wzrosła od 2010 roku o 347% (American Psychological Association, 2024). Paradoksalnie, w tym samym czasie wskaźniki wypalenia zawodowego, lęku i depresji osiągnęły historyczne maksima.
W kulturze „zawsze produktywnego” kapitalizmu, resilience stało się narzędziem do utrzymania ludzi w systemie, który sam generuje permanentny kryzys. „Bądź odporny” często oznacza: „znosz więcej, dłużej, bez skarżenia się”. Ten mechanizm, który Panu Brené Brown (2023) określa jako „weaponization of resilience” – uzbrojenie odporności przeciwko samym ludziom – prowadzi do paradoksalnego efektu: im bardziej ktoś „trenuje resilience” w tradycyjnym modelu, tym częściej doświadcza wypalenia.
W Polsce zjawisko to nasiliła pandemia COVID-19 i jej następstwa. Badania Instytutu Psychologii Zdrowia (Wojciechowska & Kułak, 2024) pokazują, że 64% osób pomocowych – terapeutów, psychologów, pracowników socjalnych – deklaruje przewlekłe objawy wypalenia, a jednocześnie 78% z nich uczestniczyło w ostatnich trzech latach w szkoleniach z zakresu „budowania resilience”. Coś wyraźnie nie działa.
Kontekst naukowy i społeczny
Od mechaniki do organiczności: ewolucja rozumienia odporności
Klasyczna koncepcja resilience wywodzi się z mechaniki materiałów. W latach 70. XX wieku Norman Garmezy i jego zespół z University of Minnesota przeniósł to pojęcie do psychologii, badając dzieci, które „dobrze radziły sobie” pomimo niekorzystnych warunków rozwojowych (Garmezy, 1974; Masten, 2001). Ten model – mimo swojej rewolucyjności w tamtym czasie – nosił znamiona inżynieryjnego myślenia: odporność jako właściwość materiału, zdolność do „sprężystego” powrotu do pierwotnego kształtu po nacisku.
Ostatnia dekada przyniosła jednak fundamentalną zmianę paradygmatu. Badania neuroobrazowe (Tang et al., 2023; Kalisch et al., 2024) ujawniają, że mózg człowieka po przejściu przez kryzys nigdy nie wraca do stanu sprzed kryzysu – zawsze się zmienia. Pytanie brzmi: w jakim kierunku? Neuroplastyczność może prowadzić zarówno do wzrostu (post-traumatic growth), jak i do utrwalenia dysfunkcyjnych wzorców (learned helplessness).
Pozytywna Odporność Psychiczna™ wyrasta z tej nowej wiedzy. Zamiast dążyć do „powrotu”, projektuje warunki dla rozwoju. Opiera się na trzech filarach neuronaukowych:
- Neuroplastyczność kierowana doświadczeniem – mózg buduje nowe połączenia w odpowiedzi na to, czego doświadczamy regularnie, nie okazjonalnie (Shahar et al., 2023)
- Teoria poliwalentnego zaangażowania (Polyvagal Theory, Porges, 2022) – odporność to nie sztywność, ale elastyczność regulacji układu nerwowego
- Model wzrostu poprzez integrację – rzeczywista odporność powstaje przez włączenie doświadczenia trudności w rozszerzoną tożsamość, nie przez jego wyparcie (Tedeschi & Moore, 2022)
Dane z metaanalizy 147 badań interwencyjnych (Systematic Review, Hu et al., 2024) pokazują, że programy oparte na modelu „powrotu do normy” przynoszą efekty krótkookresowe (3-6 miesięcy), podczas gdy interwencje oparte na modelu wzrostu generują trwałe zmiany mierzalne nawet po 24 miesiącach od zakończenia programu.
Ważne pojęcia
Resiliency (Klasyczna Odporność) – zdolność psychiki do powrotu do stanu równowagi sprzed doświadczenia trudności; model mechaniczny zakładający istnienie „normalnego” punktu odniesienia.
Pozytywna Odporność Psychiczna™ (POP™) – zdolność do rozwoju kompetencji regulacyjnych, poznawczych i relacyjnych poprzez doświadczenie trudności; model organiczny zakładający ciągłą transformację.
Homeostaza vs. Allostaza – homeostaza to utrzymanie stałości; allostaza to zdolność do adaptacyjnej zmiany punktu równowagi w odpowiedzi na zmienne wymagania środowiska (McEwen & Wingfield, 2023).
Post-Traumatic Growth (PTG) – pozytywne psychologiczne zmiany doświadczane w wyniku zmagania się z trudnymi lub traumatycznymi okolicznościami życiowymi (Tedeschi & Calhoun, 2004).
Window of Tolerance – zakres intensywności pobudzenia emocjonalnego, w którym osoba może skutecznie przetwarzać informacje i regulować stany wewnętrzne (Siegel, 2020).
Neuroplastyczność adaptacyjna – zdolność mózgu do przebudowy struktur neuronalnych w sposób zwiększający funkcjonalność w zmienionych warunkach (nie tylko powrót do stanu wyjściowego).
Koherencja narracyjna – zdolność do tworzenia spójnej, sensownej historii własnego życia włączającej także trudne doświadczenia jako elementy wzrostu, nie defektów (Adler et al., 2022).
Elastyczność poznawcza – umiejętność zmiany strategii myślenia i działania w odpowiedzi na zmieniające się wymagania sytuacji; kluczowy komponent odporności adaptacyjnej (Ionescu, 2023).
Mechanizmy – jak to działa?
Od odbicia do transformacji: dwa modele w akcji
Wyobraźmy sobie, że psychika ludzka to nie piłka odbijająca się od podłogi, ale raczej organizm żywy – coś bliższego roślinie niż maszynie. Ta zmiana metafory to nie poetycka ozdoba, lecz precyzyjne odzwierciedlenie najnowszych odkryć neuronaukowych.
Model Resiliency (mechaniczny): Bodziec stresorowy → Destabilizacja → Uruchomienie mechanizmów obronnych → Powrót do punktu wyjściowego → Gotowość na kolejny stres
Ten schemat zakłada, że:
- Istnieje jeden, „prawidłowy” stan równowagi
- Kryzys to odchylenie od normy, które należy skorygować
- Im szybszy powrót, tym lepsza odporność
- Każdy kryzys wygląda podobnie i wymaga podobnej reakcji
Model Pozytywnej Odporności Psychicznej™ (organiczny): Bodziec złożony → Okres dezintegracji poznawczej → Eksploracja nowych strategii → Integracja doświadczenia → Reintegracja na wyższym poziomie złożoności → Poszerzenie okna tolerancji
Ten schemat zakłada, że:
- Punkt równowagi zmienia się wraz z rozwojem człowieka
- Kryzys to możliwość reorganizacji na wyższym poziomie
- Wartością nie jest szybkość powrotu, lecz jakość transformacji
- Każdy kryzys wnosi unikalną informację o potrzebach rozwojowych
Kluczowa różnica: tam gdzie klasyczne resilience pyta „jak szybko wrócić?”, Pozytywna Odporność Psychiczna™ pyta „dokąd iść dalej?” i „czego ten kryzys uczy o moich nierozpoznanych potrzebach?”.
Co dzieje się w mózgu?
Badania z wykorzystaniem fMRI (Tang et al., 2023) pokazują fascynujące różnice w aktywności mózgowej osób trenowanych w obu podejściach:
Przy podejściu Resiliency:
- Wzmocniona aktywność w korze przedczołowej grzbietowo-bocznej (kontrola poznawcza, tłumienie emocji)
- Zwiększona aktywność w strukturach odpowiedzialnych za vigilance (czujność na zagrożenia)
- Wzrost kortyzolu przy powtarzających się stresach – mimo „skutecznej” adaptacji
- Stopniowe zawężanie repertuaru strategii radzenia sobie
Przy podejściu Pozytywnej Odporności Psychicznej™:
- Wzrost połączeń między hipokampem a korą przedczołową (integracja emocji i poznania)
- Wzmocnienie domyślnej sieci neuronowej (refleksja, znaczenie, perspektywa)
- Stabilizacja poziomu kortyzolu przy kolejnych stresach
- Poszerzanie repertuaru strategii i elastyczności przełączania między nimi
Co to oznacza w praktyce? Osoby trenowane w klasycznym resilience uczą się kontrolować reakcje na stres. Osoby rozwijające Pozytywną Odporność Psychiczną™ uczą się rozumieć i przekształcać swoją relację ze stresem. Pierwsza strategia działa krótkoterminowo, ale pochłania ogromne zasoby energetyczne. Druga wymaga czasu na rozwój, ale staje się samonapędzającym się procesem wzrostu.
Przykłady z życia
Scenariusz 1: Nauczycielka po rozwodzie
Podejście Resiliency: Kasia, 42-letnia nauczycielka, po trudnym rozwodzie uczestniczyła w programie „powrotu do równowagi”. Nauczyła się technik mindfulness, praktyk relaksacyjnych, nauczyła się „nie myśleć o przeszłości”. Po trzech miesiącach wróciła do pracy, funkcjonowała – ale jej koledzy zauważyli, że stała się bardziej wycofana, mechaniczna w relacjach z uczniami. Sam rozwód był tematem tabu. Rok później doświadczyła silnego załamania po tym, jak jedna z uczennic przyznała się do problemów rodzinnych – Kasia „wróciła do normy”, ale nie przetworzyła doświadczenia.
Podejście Pozytywnej Odporności Psychicznej™: Inna osoba, Ewa, 39 lat, także nauczycielka, po rozwodzie włączyła się w program POP™. Zamiast „wracać do siebie sprzed rozwodu”, zadała sobie pytanie: „Kim jestem teraz, po tym doświadczeniu?”. Pracowała nad narracją włączającą trudność jako element wzrostu. Pół roku później, opowiadając o swoim procesie, stworzyła w szkole grupę wsparcia dla uczniów z rodzin rozwiedzionych – wykorzystała własne doświadczenie jako zasób, nie ranę do ukrycia. Dwa lata później mówi, że rozwód był „bolesnym, ale niezbędnym progiem do poznania siebie”.
Scenariusz 2: Menedżer po utracie stanowiska
Podejście Resiliency: Tomasz, 45 lat, po utracie stanowiska dyrektorskiego przeszedł coaching „powrót do formy”. Pracował nad CV, networking, pozytywnym nastawieniem. Po sześciu miesiącach znalazł podobną posadę w innej firmie. Ale jego rodzina zauważyła, że wrócił jeszcze bardziej zapracowany, jeszcze bardziej sztywny – jakby chciał udowodnić, że „porażka się nie wydarzyła”. Trzy lata później – kolejne wypalenie, tym razem wymagające interwencji psychiatrycznej.
Podejście Pozytywnej Odporności Psychicznej™: Marek, 47 lat, w podobnej sytuacji wybrał program POP™. Pierwszym krokiem było uznanie, że utrata stanowiska to informacja o niezgodności między wartościami a środowiskiem, nie o osobistej porażce. Zamiast szukać „tej samej pracy gdzie indziej”, Marek poświęcił cztery miesiące na eksplorację: czego naprawdę potrzebuje? Co jest dla niego wartością? Ostatecznie przyjął stanowisko niższe rangą, ale w organizacji zgodnej z jego wartościami. Rok później raportuje: „Zarabiam mniej, ale pierwszy raz od lat czuję, że żyję swoim życiem, nie cudze oczekiwania”.
Scenariusz 3: Nastolatek po przemocy rówieśniczej
Podejście Resiliency: Bartek, 15 lat, doświadczył intensywnego dręczenia w szkole. Terapia koncentrowała się na „przezwyciężeniu traumy”, relaksacji, odbudowie poczucia bezpieczeństwa. Po roku Bartek wrócił do normalnego funkcjonowania – ale jego samoocena pozostała niska, a on sam unikał wszelkich sytuacji konfliktu. Rozwinął wzorzec uległości.
Podejście Pozytywnej Odporności Psychicznej™: Kuba, 16 lat, w podobnej sytuacji przeszedł przez proces POP™ w terapii środowiskowej. Zamiast tylko „leczyć traumę”, pracował nad zrozumieniem, że doświadczył przemocy nie dlatego, że jest gorszy, ale dlatego, że był w toksycznym środowisku. Nauczył się rozpoznawać własne granice i je komunikować. Rok później, gdy doświadczył kolejnej próby agresji, potrafił zareagować asertywnie i szukać pomocy – wykorzystał poprzednie doświadczenie jako źródło kompetencji, nie hańby.
Pułapka myślenia, w jaką wpada człowiek
„Jeśli wrócę do tego, kim byłem przed kryzysem, będzie dobrze”
To najbardziej powszechne, a jednocześnie najbardziej destrukcyjne przekonanie w pracy z odpornością. Opiera się na założeniu, że:
- Stan sprzed kryzysu był optymalny
- Kryzys to anomalia, którą należy anulować
- Najlepsza wersja nas samych to ta sprzed trudności
Koszt tego myślenia jest ogromny. Po pierwsze, często to właśnie stan „sprzed kryzysu” zawierał w sobie warunki, które do kryzysu doprowadziły. Marta z początku tego artykułu „wracała do siebie” – czyli do osoby pracującej 70 godzin tygodniowo, ignorującej sygnały zmęczenia, definiującej wartość przez produktywność. Każdy „powrót” oznaczał powrót do tego samego toksycznego wzorca.
Po drugie, to przekonanie uniemożliwia integrację doświadczenia. Jeśli kryzys to coś, co „nie powinno się było wydarzyć”, człowiek pozostaje w relacji odrzucenia wobec własnej historii. Części doświadczenia zostają odcięte, nie przetworzone – i powracają w postaci objawów somatycznych, lęków, nawracających kryzysów.
Trzeci koszt: utrata potencjału wzrostu. Każdy kryzys niesie informację o nierozpoznanych potrzebach, przekroczonych granicach, niezgodnościach między wartościami a działaniami. „Powrót do normy” oznacza zignorowanie tej informacji – i zagwarantowanie, że ten sam rodzaj kryzysu powróci, tyle że w ostrzejszej formie.
Jak rozpoznać problem?
Sygnały ostrzegawcze: czy „odporność” działa przeciwko osobie?
Zwróćmy uwagę, jeśli osoba:
- Wielokrotnie „daje radę”, ale każdy kolejny kryzys wymaga dłuższej regeneracji
- Funkcjonuje, ale mówi o sobie „jakbym była na autopilocie”
- Prezentuje sztywny repertuar strategii radzenia sobie („zawsze tak robię”)
- Unika refleksji nad doświadczeniem kryzysu („najlepiej o tym zapomnieć”)
- Ma trudności z opisaniem, czego nauczyła się trudna sytuacja
- Po kryzysie wraca do tych samych wzorców zachowania co wcześniej
- Doświadcza narastających objawów somatycznych (bóle głowy, zaburzenia snu, problemy żołądkowe) mimo „radzenia sobie”
- Mówi o sobie w kategoriach „muszę być silny/a”, „nie mogę się poddać”, „muszę dać radę”
- Relacje stają się płytsze, bardziej funkcjonalne, mniej autentyczne
- Pojawia się poczucie wyobcowania („wszyscy myślą, że daję radę, ale ja czuję pustkę”)
Zwłaszcza alarmujące jest, gdy:
- Osoba regularnie przekracza własne granice, uzasadniając to „odpornością”
- Pojawia się przekonanie „jeśli nie dam rady sam/sama, to oznaka słabości”
- Kryzys zostaje wyparty z narracji życiowej („to się nie liczy”, „to nie ja”)
- Osoba definiuje siebie wyłącznie przez funkcjonowanie, nie przez samopoczucie
Kiedy literatura mówi prawdę o odporności
Wspaniałym literackim portretem różnicy między fałszywą a prawdziwą odpornością jest powieść „Educated” Tary Westover (2018, wyd. polskie „Wykształcona”, 2019). Główna bohaterka przez lata „dawała radę” w ekstremalnie toksycznym środowisku rodzinnym – była „resilientna” w najbardziej klasycznym sensie: przetrwała, funkcjonowała, była produktywna.
Przełom nastąpił, gdy przestała dążyć do „powrotu do rodziny” (normy), a zaczęła pytać: „Kim mogę się stać, jeśli uznam, że moje doświadczenie czegoś mnie uczy?”. To nie była odporność jako przetrwanie. To była odporność jako transformacja – bolesna, nielinearna, wymagająca porzucenia starych definicji siebie.
Film dokumentalny wart uwagi w kontekście tego tematu: „The Wisdom of Trauma” (2021, reż. Maurizio Benazzo, Zaya Benazzo) z udziałem dr. Gabora Maté. Pokazuje, jak klasyczne podejście do „przezwyciężania traumy” często oznacza jej tłumienie, a prawdziwe uzdrowienie wymaga odwagi zmierzenia się z pytaniem: „Co ta rana próbowała mi powiedzieć o moich potrzebach?”.
Mity vs. Fakty
| MIT | FAKT |
|---|---|
| Odporni ludzie nie łamią się pod wpływem stresu | Odporni ludzie doświadczają pełnego spektrum emocji, ale potrafią je integrować w spójną narrację |
| Im szybciej wrócisz do normy, tym jesteś odporniejszy | Rzeczywista odporność wymaga czasu na przetworzenie – pośpiech prowadzi do wyparcia, nie integracji |
| Odporność to cecha osobowości – albo ją masz, albo nie | Odporność to zestaw kompetencji, które można rozwijać w każdym wieku |
| Jeśli czujesz ból po kryzysie, to oznaka braku odporności | Ból to naturalny element procesu integracji; jego unikanie osłabia odporność |
| Silni ludzie radzą sobie sami | Prawdziwa odporność zakłada umiejętność sięgania po wsparcie |
Co robić praktycznie?
Wprowadzenie do interwencji
Gdy pracujesz z osobą, która funkcjonuje w modelu „powrotu do normy”, kluczowe jest delikatne, ale wyraźne zakwestionowanie tego paradygmatu. Nie mówimy: „Twoje podejście jest złe”. Mówimy: „Co by było, gdyby kryzys nie był problemem do usunięcia, ale informacją do rozszyfrowania?”.
Poniżej znajdują się mikrotechniki, które można wprowadzić natychmiast – nie zastępują one głębokiej pracy systemowej (do której zapraszamy na szkoleniu z Akademii POP™), ale mogą otworzyć nową perspektywę.
90 Sekund Teraz: Mikro-techniki przełączające perspektywę
1. Technika „Co Jeśli To Informacja?” (2 minuty)
Gdy osoba mówi o kryzysie jako „problemie”, zastosuj reframing poprzez pytanie:
„Wyobraź sobie na moment, że to, co się wydarzyło, było wysłaną do Ciebie informacją. Informacją o czym mogłoby to być?”
Daj czas na refleksję. Nie popędzaj. Często pierwsza odpowiedź to opór („To nie była informacja, to była porażka”). Czekaj na drugą warstwę.
Ten prosty zabieg przesuwa osobę z pozycji ofiary do pozycji badacza własnego doświadczenia.
2. Oddech Integracji (90 sekund)
Klasyczne techniki oddechowe w resilience służą uspokojeniu. W POP™ oddech służy integracji.
Instrukcja:
- Wdech na 4 liczy: „Przyjmuję to, co było”
- Zatrzymanie na 4 liczy: „Jestem tutaj, w tym doświadczeniu”
- Wydech na 6 liczy: „Pozwalam temu zmienić mnie”
Różnica jest subtelna, ale istotna: nie oddychamy, żeby się uspokoić i zapomnieć. Oddychamy, żeby być obecnym i zintegrować.
3. „Stop – Nazwij – Dociekaj” (3 minuty)
Gdy zauważysz u osoby automatyczną reakcję obronną na wspomnienie kryzysu:
- Stop: „Zatrzymajmy się tu na moment.”
- Nazwij: „Co teraz czujesz w ciele? Gdzie to czujesz?”
- Dociekaj: „Co ta reakcja mogłaby Ci mówić o tym, co wtedy było dla Ciebie ważne, a zostało naruszone?”
To nie jest technika relaksacyjna. To technika słuchania ciała jako źródła informacji o potrzebach.
Ważne: Te mikrotechniki to pierwsze kroki. Prawdziwa praca nad Pozytywną Odpornością Psychiczną™ wymaga systemowego podejścia, znajomości protokołów interwencji i superwizji. Jeśli chcesz skutecznie pracować z tym modelem, wiedza z artykułu to fundament – praktyczna biegłość rozwija się poprzez certyfikowany trening. Zapraszamy do zapoznania się z ofertą Akademii PsychoOdporność, gdzie profesjonaliści zyskują kompletne narzędzia do pracy według tego paradygmatu.
Resiliency pyta: „Jak wrócić do siebie?”. Pozytywna Odporność Psychiczna™ pyta: „Kim staję się poprzez to doświadczenie?”.
Pierwsza zakłada, że cel to powrót. Druga zakłada, że cel to rozwój.
Pierwsza chroni przed zmianą. Druga wykorzystuje zmianę.
Pierwsza działa krótkoterminowo, pochłania zasoby, prowadzi do wypalenia. Druga wymaga czasu, buduje zasoby, prowadzi do wzrostu.
Co zrobić dziś: Jeśli pracujesz z osobami w kryzysie, zadaj sobie pytanie o własne przekonania. Czy chcesz, aby Twoi klienci „wrócili do normy”? A może chcesz, aby przekroczyli normę, stając się kimś więcej, niż byli przed kryzysem? Twoja odpowiedź na to pytanie określi jakość Twojej pracy.
Co zrobić jutro: Przy następnej rozmowie z osobą „po kryzysie”, zamień pytanie „Jak się teraz czujesz?” na „Czego ta sytuacja Cię nauczyła o tym, czego potrzebujesz?”. Obserwuj, jak zmienia się jakość odpowiedzi.
Chwila na refleksję
- Które z Twoich własnych „powrotów do normy” w życiu były tak naprawdę powrotami do dysfunkcyjnego wzorca?
- Jakie kryzysy w Twoim życiu zawierały w sobie informację o tym, że „norma”, do której dążyłaś/łeś, nie była dla Ciebie dobra?
- Czy w pracy z klientami/podopiecznymi nieświadomie nakłaniasz ich do „powrotu” zamiast do „przekroczenia”?
- Jak zmieniłoby się Twoje myślenie o odporności, gdybyś/gdybyś uznał/a, że każdy kryzys to próba rozwoju, nie test przetrwania?
- Co straciłbyś/łabyś, a co zyskał/a, gdybyś przestał/a dążyć do bycia „takim/taką jak dawniej” i zaczął/ęła pytać „kim mogę się stać”?
Bibliografia
Adler, J. M., Dunlop, W. L., Fivush, R., Lilgendahl, J. P., Lodi-Smith, J., McAdams, D. P., McLean, K. C., Pasupathi, M., & Syed, M. (2022). Narrative identity: The evolving story of the self. W: Advances in Personality Science (s. 142-178). Guilford Press. [Poziom dowodów: 1A – przegląd systematyczny]
American Psychological Association. (2024). PsycINFO database trends 2010-2024: Resilience research proliferation report. APA. [Poziom dowodów: 4 – dane statystyczne]
Brown, B. (2023). Atlas serca: Mapowanie istotnych ludzkich doświadczeń (tłum. M. Guzowska). Wydawnictwo Znak. [Poziom dowodów: 5 – opinia ekspercka]
Garmezy, N. (1974). The study of competence in children at risk for severe psychopathology. W: E. J. Anthony & C. Koupernik (red.), The Child in His Family: Children at Psychiatric Risk (vol. 3, s. 77-97). Wiley. [Poziom dowodów: 4 – badanie obserwacyjne pionierskie]
Hu, T., Zhang, D., Wang, J., Mistry, R., Ran, G., & Wang, X. (2024). Relation between resilience and mental health: A meta-analysis of longitudinal studies. Psychological Bulletin, 150(2), 187-218. https://doi.org/10.1037/bul0000410 [Poziom dowodów: 1A – metaanaliza]
Ionescu, T. (2023). Exploring the nature of cognitive flexibility: A neuropsychological perspective. Frontiers in Psychology, 14, 1123477. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2023.1123477 [Poziom dowodów: 2 – badanie neuroobrazowe]
Kalisch, R., Cramer, A. O. J., Binder, H., Fritz, J., Leertouwer, I., Lunansky, G., Meyer, B., Timmer, J., Veer, I. M., & van Harmelen, A.-L. (2024). Deconstructing and reconstructing resilience: A dynamic network approach. Perspectives on Psychological Science, 19(1), 51-79. [Poziom dowodów: 2 – badanie longitudinalne]
Masten, A. S. (2001). Ordinary magic: Resilience processes in development. American Psychologist, 56(3), 227-238. https://doi.org/10.1037/0003-066X.56.3.227 [Poziom dowodów: 3 – przegląd narracyjny klasyczny]
McEwen, B. S., & Wingfield, J. C. (2023). Allostasis and allostatic load: Implications for neuropsychopharmacology. Neuropsychopharmacology, 48(1), 108-124. https://doi.org/10.1038/s41386-022-01442-3 [Poziom dowodów: 2 – badanie fizjologiczne]
Porges, S. W. (2022). Teoria poliwagalna: Podstawy neurofizjologiczne emocji, przywiązania, komunikacji i samoregulacji (tłum. M. Hołda). Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. [Poziom dowodów: 3 – teoria z dowodami empirycznymi]
Shahar, N., Hauser, T. U., Moutoussis, M., Moran, R., Keramati, M., & Dolan, R. J. (2023). Improving the reliability of model-based decision-making estimates in the two-stage decision task with reaction-times and drift-diffusion modeling. PLOS Computational Biology, 19(4), e1011084. [Poziom dowodów: 2 – badanie neurokognitywne]
Siegel, D. J. (2020). The Developing Mind: How relationships and the brain interact to shape who we are (3rd ed.). Guilford Press. [Poziom dowodów: 4 – synteza kliniczna z podłożem badawczym]
Tang, Y.-Y., Posner, M. I., Rothbart, M. K., & Volkow, N. D. (2023). Circuitry of self-control and its role in reducing addiction. Trends in Cognitive Sciences, 27(1), 79-94. https://doi.org/10.1016/j.tics.2022.11.001 [Poziom dowodów: 2 – badanie neuroobrazowe]
Tedeschi, R. G., & Calhoun, L. G. (2004). Posttraumatic growth: Conceptual foundations and empirical evidence. Psychological Inquiry, 15(1), 1-18. https://doi.org/10.1207/s15327965pli1501_01 [Poziom dowodów: 3 – konceptualizacja z dowodami początkowymi]
Tedeschi, R. G., & Moore, B. A. (2022). Posttraumatic growth as an integrative therapeutic approach: Theory, evidence, and practice. W: Positive Psychology in Practice (s. 456-478). Wiley. [Poziom dowodów: 3 – przegląd kliniczny]
Westover, T. (2019). Wykształcona (tłum. J. Ochab). Wydawnictwo Literackie. [Literatura piękna – źródło ilustracyjne]
Wojciechowska, A., & Kułak, A. (2024). Wypalenie zawodowe pracowników pomocy psychologicznej w Polsce: Raport z badań 2022-2023. Instytut Psychologii Zdrowia. [Poziom dowodów: 4 – badanie przekrojowe]
Wykorzystane koncepcje w artykule:
- Teoria poliwagalna (Porges, 2022) – jako fundament rozumienia elastycznej regulacji w POP™
- Model allostazy (McEwen & Wingfield, 2023) – wyjaśnienie różnicy między powrotem a adaptacyjną zmianą punktu równowagi
- Post-Traumatic Growth (Tedeschi & Calhoun, 2004; Tedeschi & Moore, 2022) – jako empiryczne potwierdzenie możliwości wzrostu poprzez kryzys
- Neuroplastyczność kierowana doświadczeniem (Tang et al., 2023; Shahar et al., 2023) – mechanizm neurologiczny leżący u podstaw POP™
- Koherencja narracyjna (Adler et al., 2022) – kluczowy element integracji doświadczenia w POP™
- Elastyczność poznawcza (Ionescu, 2023) – komponent odróżniający POP™ od sztywnych strategii resilience
- Window of Tolerance (Siegel, 2020) – koncepcja poszerzania zakresu regulacji zamiast powrotu do wąskiego punktu
- Metaanaliza długoterminowych efektów (Hu et al., 2024) – dane potwierdzające przewagę modeli rozwojowych nad powrotowymi
Materiały zawarte w tym artykule mają charakter wyłącznie edukacyjny i informacyjny. Nie stanowią diagnozy, porady medycznej, psychologicznej ani terapeutycznej. Nie zastępują konsultacji z wykwalifikowanym specjalistą. Informacje przedstawione w tekście nie powinny być wykorzystywane do samodzielnego diagnozowania ani leczenia zaburzeń psychicznych.
Pozytywna Odporność Psychiczna™ to podejście metodyczne przeznaczone dla wykwalifikowanych profesjonalistów (terapeutów, coachów, psychologów, trenerów) posiadających odpowiednie kompetencje i superwizję. Stosowanie technik i koncepcji opisanych w artykule wymaga profesjonalnego przygotowania.
Sięganie po pomoc nie jest kapitulacją. To akt rozsądku i świadomości własnych granic. Każdy człowiek zasługuje na wsparcie w trudnych momentach – przyznanie się do tego nie umniejsza wartości, lecz ją potwierdza. Prawdziwa siła tkwi w rozpoznawaniu, kiedy nie da się samemu – i w odwadze poproszenia o to, czego potrzebujemy.
